پیشنشست همایش بینالمللی «مکتب امام مجاهد شهید» با موضوع «حکمرانی قرآن؛ شاخصها»
پیشنشست همایش بینالمللی «مکتب امام مجاهد شهید» با موضوع «حکمرانی قرآن؛ شاخصها»
نشست تخصصی با عنوان «مولفههای اصلی حکمرانی در اندیشه و سیره امام شهید؛ بررسی حکمرانی قرآن و نسبت آن با مفهومپردازی امام از اصطلاح ولایت» روز دوشنبه، ۲۳ شهریور ۱۴۰۵، برگزار شد.
در این نشست علمی که به دبیری دکتر رامین طیارینژاد برگزار گردید، حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدعلی میرزایی، رئیس اندیشکده جامعهالمصطفی(ص) العالمیه، به تبیین دیدگاهها و مبانی حکمرانی در اندیشه امام شهید پرداخت. سخنران برنامه با تمرکز بر بازخوانی متون دینی و سیره عملی امام، به تحلیل نسبت دقیق حکمرانی قرآنی با مفهومپردازیهای بنیادین ایشان از مفهوم «ولایت» پرداخت و ابعاد نوین این اندیشه را در حوزه سیاستورزی اسلامی تشریح کرد.
این نشست با هدف واکاوی نظریههای حکمرانی در اندیشه امام (ره) و بررسی کاربستهای آن در دوران معاصر با حضور جمعی از پژوهشگران و اساتید حوزه و دانشگاه برگزار شد.
دکتر معاف:
1)تفاوت حکمرانی و حکومت
حکومت به دو سؤال پاسخ میدهد (چه کسانی و چگونه حکومت کنند)، اما حکمرانی سؤال سومی اضافه میکند: «بر چه کسانی حکومت شود». این، معادل تفاوت Governance و Government در ادبیات غربی است.
2)قرآن حداکثری در برابر قرآن سکولار
قرآن حداکثری برنامهای برای اداره جامعه و کشور ارائه میدهد؛ قرآن سکولار/حداقلی فقط به تلاوت و حفظ محدود است. در اندیشه امام شهید، حکمرانی قرآنی بر قرآن حداکثری استوار است. بین دو تعبیر «حکمرانی قرآنی امور» (اداره جامعه بر اساس قرآن) و «حکمرانی امور قرآنی» (انس جامعه با قرآن) که پیشنیاز تحقق نوع اول است، باید تفکیک نمود. رهبر شهید در هر دو مورد، میراث ارزشمند و متمایزی دارند.
3) اتصال حکمرانی قرآنی به نظریه ولایت
ولایت، «تعیینکننده اولویتها» در حکمرانی است؛ مشخص میکند کدام مسئله اهم و کدام مهم است. حکمرانی قرآنی امری انضمامی و ناظر به حل مسائل واقعی مردم است، نه انتزاعی. استناد به آیه ۲۵ سوره حدید، مشخص میکند که هدف حکمرانی «اقامه قسط توسط مردم» و روش آن تمسک به ولایت، کتاب و میزان است.
4)دوگانه «ولایت و زعامت» در برابر «دیوانسالاری»
شاهکار تئوریک امام شهید در سال ۱۳۹۶، طرح حکمرانی بهمثابه زعامت و ولایت در برابر مدل غربی بوروکراسی و تکنوکراسی است که کلاننظریه حکمرانی اسلامی را شکل میدهد.
5) ویژگیهای حکمرانی قرآنی
حکمرانی قرآنی، موضوعی بینرشتهای و نیازمند ورود دانشهای مختلف است. حکمرانی قرآنی، هدایتمحور و مبتنی بر تربیت بدون اکراه و اجبار (استناد به «لَا إِکْرَاهَ فِی الدِّینِ» و «فَذَکِّرْ إِنَّمَا أَنْتَ مُذَکِّرٌ») است. این نوع حکمرانی، از الگوی متوازن بر اساس نامه ۵۳ نهجالبلاغه (چهار وظیفه حکومت: جهاد، استصلاح اهل، جبایت خراجها و عمارت بلادها) برخوردار است.
6) جمعبندی
مهمترین خدمت امام شهید، جلوگیری از تقلیل مراجعه به قرآن در امور حداقلی است و وجه تمایز جمهوری اسلامی با بسیاری از کشورهای اسلامی همین است. بهعنوان مثال امام راحل انقلاب را با آیه «قُلْ إِنَّمَا أَعِظُکُمْ بِوَاحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ» آغاز کرد؛ شعار «باید برخاست» پس از شهادت نیز مبتنی بر همین آیه بود. تلفیق سهضلعی «حکمرانی»، «حکمرانی قرآنی» و «نظریه ولایت»، یک تئوری رخداده و تجربهشده در میدان است که باید به مدل تبدیل شود. میراث اصلی امام شهید، اندیشه و نظریه اوست (مانند بیانیه گام دوم)؛ ایشان بیشترین حجم نظریهپردازی و تولید مفهوم را در تاریخ شیعه داشته است.
دکتر میرزایی:
1) نهضت بازاندیشی و اجتهاد نوین از دههها پیش آغاز شد و اوج آن در کتاب «طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن» بود. من در گفتوگو با فیلسوف مراکشی «ادریس هانی» که از نوآوری اندیشههای کتاب (مربوط به دهههای سیسالگی امام شهید) برای ایشان صحبت میکردم، شگفتزده شده بود.
2) پیش از عبور جهان معاصر از مفهوم حکومت به حکمرانی، این تحول در اندیشه قرآنی و اسلامی رخ داده بود، اما نه به معنای منطبقسازی اسلام بر مفاهیم مدرن که چنین روشی را بنده اساسا قبول ندارم.
3) حکمرانی مدرن «بیسر و ته» است؛ خاستگاه بنیادین و عمق فکریاش نامعلوم است؛ به این خاطر که مدرنیته بر پایه اومانیسم، انسان را به اضمحلال وجودی میرساند و همه پدیدههای مدرن حامل آسیبهای «بیمبنایی» هستند (مادیسازی مبانی، گسست از اخلاق و عدالت، دینزدایی). غایت حکمرانی مدرن فقط «تنظیم حیات» و مهار «گرگبارگی» انسان است (به تعبیر هابز) و لذا انسان را به مقصد نهایی نمیرساند.
4) مؤلفههای حکمرانی در اندیشه امام شهید
- مولفههای مبنایی: توحید، قرآن بهعنوان مرجعیت معرفتی، ولایت، کرامت انسانی، عدالت
- مولفههای جهتدهنده در سیاست: مردمسالاری دینی، مسئولیت عمومی، قانون، رهبری
- مولفههای ساختاری و نهادی: نهادهای انتخابی، انتصابی، نظارتی، فرهنگی و اجتماعی
- مولفه بازیگران: جامعه و امت با مشارکت بر مدار «تولی و ولایت» نه مشارکت شهروندی مدرن؛ مشارکت اخوتی و ایمانپایه («إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ»)
- مولفههای فرایندی: حل مسئله و معضلات (دفاعی، اقتصادی و...)
- مولفههای کارکردی: اهداف میانی: عدالت، فرهنگ، امنیت، استقلال، پیشرفت، اقتصاد مقاومتی و مقاومت
5) غایت نهایی حکمرانی دینی: مسیر پنجگانهای که رهبر شهید ترسیم فرمودند از نظام ← حکومت ← جامعه ← انسان ← تمدن؛ این همان نقشهای است که در بیانیه گام دوم ترسیم شده است.
6) تجربه جمهوری اسلامی، تنها تجربه حکمرانی بالفعل و تحققیافته شیعی پس از حکومت حضرت امیرالمؤمنین (ع) است، برخلاف حکومتهای فاطمیان و آلبویه که محتوای اسلامی نظاممند و مدون نداشتند. از خصوصیات این نظام، این است که جامعه ایران با وجود فشارها و تحریمها، جامعهای سرپا، پویا و نستوه است. اخلاقیترین تجربه حکمرانی معاصر، جمهوری اسلامی به رهبری امام شهید است.
7) تعریف حکمرانی در نگاه امام شهید: حکمرانی، فرایند هدایت، تنظیم و بسیج عناصر ساختار حکمرانی بر اساس قرآن و نظریه ولایت، با مشارکت مردم و شبکهای از نهادهای رسمی و اجتماعی، بهمنظور تحقق عدالت، استقلال، پیشرفت و تمدن نوین اسلامی است.
8) وائل حلاق (نویسنده فلسطینی) در کتاب «الدولة المستحیلة»، دولتسازی اسلامی را ناممکن میدانست و معتقد بود هر دولتی که تشکیل شود، نهایتاً جزئی از نظام مدرنیته میشود. جمهوری اسلامی بر این ادعا خط بطلان کشیده و دولتی واقعی است که بر مبنای اخلاق، رحمت، انضباط، صلحطلبی و عدالتخواهی بنا شده است.