متن کامل پیشنشست همایش بینالمللی «مکتب امام مجاهد شهید» با موضوع «حکمرانی قرآن: سازوکارها»
متن کامل پیشنشست همایش بینالمللی «مکتب امام مجاهد شهید» با موضوع «حکمرانی قرآن: سازوکارها»
دکتر عبدالکریم بهجتپور: نقش مردم (سازوکار مشارکت) در حکمرانی دینی
در این نشست، حجتالاسلام والمسلمین دکتر عبدالکریم بهجتپور، رئیس مرکز تخصصی تفسیر تنزیلی تمهید، به عنوان نخستین ارائهدهنده به تبیین جایگاه و نقش مردم در حکمرانی دینی پرداختند. ایشان با تکیه بر نگاه مقام معظم رهبری شهید و با رویکردی قرآنی، تلاش نمودند تا سازوکارهای مشارکت مردمی در عرصه حکمرانی را تبیین نمایند. در این ارائه، ابتدا مفهوم «حکمرانی» در تقابل با «حکومتداری» و سیر تحول تاریخی آن تشریح شده، سپس تفاوت بنیادین حکمرانی مردمنهاد قرآنی با مدلهای مرسوم جهانی مورد بررسی قرار گرفت. در ادامه، با استناد به آیات قرآن کریم، مخاطبان خطابهای الهی در عرصه حکمرانی و سازوکارهای مشارکت مردم از جمله بیعت، شورا، مشاوره، امر به معروف و نهی از منکر تبیین شد. آنچه در پی میآید، خلاصهای از مهمترین محورهای این ارائه است.
۱. تفاوت «حکمرانی» با «حکومتداری»
- حکومت: اداره جامعه از بالا به پایین توسط هیئت حاکمه
- حکمرانی: جریانی که از اواخر قرن بیستم مطرح شد و بر مشارکت ذینفعان و بخش عمومی در اداره جامعه تأکید دارد
- حکمرانی مرسوم جهانی بر «ارزشهای عمومی» برآمده از خواست عموم مردم استوار است
۲. تفاوت حکمرانی مردمنهاد قرآنی با حکمرانی مرسوم
- در دموکراسیهای فعلی، ارزش محصول مردم است؛ اما در مردمسالاری اسلامی، ارزش پایهاش بر اراده خداوند است
- در مکتب اسلام، انسان جانشین خدا بر زمین است و خدا را بازنشسته نمیکند
- منابع تولید ارزش: ارادههای الهی و فطرت بشر
۳. مخاطبان خطابهای قرآنی در حکمرانی
- خطابهای «یا ایها الناس»: عمومی و فراگیر
- خطابهای ویژه مؤمنان: در مسائل اجتماعی، امنیتی، انتظامی و جهاد
- قرآن دستورات اجتماعی را نه به حکومت، بلکه به جامعه اسلامی خطاب میکند
- مشروعیت دستگاه حاکمیت برگرفته از مردم و مشارکت مردم است
۴. سازوکارهای مشارکت مردمی در قرآن
- بیعت، شورا، مشاوره، امر به معروف و نهی از منکر
- تعاونوا علی البر و التقوی
- انفاق در راه خدا و تقویت بنیههای حکومت صالح
دکتر محمدعلی میرزایی: مرجعیت قرآن در ساختار اندیشه حکمرانی امام شهید
پس از ارائه نخست، حجتالاسلام والمسلمین دکتر محمدعلی میرزایی، رئیس اندیشکده جامعه المصطفی ص العالمیه، در ادامه این نشست به تبیین «مرجعیت قرآن در ساختار اندیشه حکمرانی امام شهید» پرداختند. ایشان با رویکردی متفاوت از ارائه پیشین، به دنبال تبیین «چگونگی مرجعیت علمی قرآن در نوع ورود، تحلیل و تبیین امام شهید در امر حکمرانی» بودهاند. در این ارائه، ابتدا تمایز مفهومی «حکومت» و «حکمرانی» و ضرورت این تفکیک تبیین شده، سپس گسست تاریخی حکمرانی مسلمین از قرآن و عقلانیت وحیانی مورد واکاوی قرار گرفت. در ادامه، ویژگیهای متمایز اندیشه امام شهید در سه ساحت تعمیق نظری، کنشگری عینیتگرایانه و نگاه تأسیسی به قرآن تشریح شده و در نهایت، محورهای پژوهشی و یافتههای راهبردی برای بازخوانی مرجعیت علمی قرآن در حکمرانی ارائه شدند. آنچه در پی میآید، خلاصهای از مهمترین مباحث این ارائه است.
۱. تمایز مفهومی حکومت و حکمرانی
- حکمرانی (Governance) مفهومی مدرن و وضعی است
- امام راحل نیز وقتی از «حکومت» سخن میگفتند، مرادشان به «حکمرانی» نزدیکتر بود
- حکمرانی شامل نهادهای امت (مانند حوزه علمیه) نیز میشود، نه فقط قوای سهگانه
۲. گسست تاریخی در حکمرانی مسلمین
- از خلافت تا فروپاشی عثمانی، غالباً گسستی عمیق با قرآن و عقلانیت وحیانی وجود داشته است
- تجربه اهلالبیت (ع) و بهویژه حضرت امیر (ع) استثنا است
- نظریه ولایت فقیه، امتداد ریاست دین و دنیا در عصر غیبت با لحاظ نیابتی است
۳. ویژگیهای متمایز اندیشه امام شهید
- تعمیق نظری: بیش از شش دهه تأمل قرآنی مستمر
- کنشگری عینیتگرایانه: اشراف بر حکمرانی و تحولات سیاسی جهانی
- نگاه تأسیسی و بنیادین: نه تشریفاتی و توجیهگرانه
۴. مرجعیت علمی قرآن به مثابه شالوده معرفتی
- قرآن به عنوان نظام محاسباتی و دستگاه منطقی
- امام شهید نظریههای بیرونی را بر قرآن عرضه نمیکردند، بلکه از قرآن به تأسیس اندیشه میپرداختند
۵. محورهای پژوهشی پیشنهادی
- مفهومشناسی مرجعیت علمی قرآن (ساحتهای پارادایمی، روششناختی، هنجاری)
- مفهوم حکمرانی گرهخورده با توحید، امامت، نبوت و ولایت
- سیر تاریخی و انتقادی الگوهای تعامل با قرآن
- یافتههای پژوهشی: توحید به مثابه گرانیگاه حکمرانی، ارکان روششناختی، تحول ساختاری حکمرانی، بازآفرینی انضمامی امامت
- الگوی نهایی: «حکمرانی توحیدی ولایی»