نشست تخصصی اندیشه تمدنی رهبر شهید انقلاب اسلامی : صدق و تعهد در هستیشناسی تمدن از دیدگاه آیت الله العظمی سید علی خامنهای قدسالله نفس الزکیه
نشست تخصصی اندیشه تمدنی رهبر شهید انقلاب اسلامی : صدق و تعهد در هستیشناسی تمدن از دیدگاه آیت الله العظمی سید علی خامنهای قدسالله نفس الزکیه
نشست تخصصی «اندیشه تمدنی رهبر شهید انقلاب اسلامی»، نشست علمی «صدق و تعهد در هستیشناسی تمدن از دیدگاه آیتالله العظمی سید علی خامنهای» با سخنرانی حجتالاسلام دکتر بابایی برگزار شد. وی در این نشست به تبیین جایگاه مفهوم «صدق» و نسبت آن با اخلاق و تمدن در اندیشه امام شهید پرداخت.
دکتر بابایی در آغاز سخنان خود با اشاره به روند پژوهشهای انجامشده در مؤسسه انتشارات انقلاب اسلامی درباره اندیشه تمدنی امام شهید گفت: در بررسیهای رایج، معمولاً با مراجعه به فیشهای موجود در پایگاه آثار، مباحث مرتبط با تمدن استخراج و در چارچوب مراحل پنجگانه تمدنی که ایشان مطرح کردهاند دستهبندی میشود؛ اما در پژوهش حاضر تلاش شده است با رویکردی عمیقتر، برخی مفاهیم بنیادین در منظومه فکری ایشان مورد واکاوی قرار گیرد.
وی با اشاره به روند مطالعاتی انجامشده در این زمینه افزود: در جریان این بررسیها، به مفهوم محوری «صدق، راستی، تعهد و درستگویی» رسیدیم؛ مفهومی که نشان میدهد امام شهید در سخنان خود به نسبت میان اخلاق و تمدن توجهی جدی دارند و از این رهگذر میتوان اندیشه تمدنی ایشان را بهتر فهم کرد.
این پژوهشگر حوزه اندیشه اسلامی در ادامه، دو رویکرد اصلی در بررسی نسبت اخلاق و تمدن را تشریح کرد. به گفته وی، در رویکرد نخست، پرسش اصلی این است که جایگاه اخلاق در تمدن چیست و برخی متفکران اساساً تمدن را چیزی جز اخلاق نمیدانند. او در این زمینه به دیدگاههایی از مرحوم علامه جعفری و برخی متفکران غربی اشاره کرد که تمدن را در نسبت «روح با روح» و در پیوند با مؤلفههای انسانی و اخلاقی تعریف میکنند.
بابایی افزود: در رویکرد دوم، به جای آنکه صرفاً جایگاه اخلاق در تمدن بررسی شود، فضایل اخلاقی با نگاه تمدنی تفسیر میشوند. به باور وی، آنچه در اندیشه امام شهید درباره مفهوم «صدق» دیده میشود، به این رویکرد نزدیکتر است؛ یعنی فضایل اخلاقی از منظر یک نگاه تمدنی تحلیل و حتی در سطح سیاستگذاری مورد توجه قرار میگیرند.
وی در ادامه به یک خلأ پژوهشی مهم اشاره کرد و گفت: در فضای علمی، میان اخلاقپژوهان و تمدنپژوهان فاصلهای جدی شکل گرفته است. بسیاری از اندیشمندان اخلاقی در مباحث تخصصی اخلاق متمرکز شدهاند و به ابعاد تمدنی فضایل اخلاقی نمیپردازند؛ در مقابل، تمدنپژوهان نیز کمتر به تاریخ تمدنی فضایل و رذایل اخلاقی توجه کردهاند.
بابایی با اشاره به پیامدهای این خلأ افزود: در نتیجه این غفلت، گاهی روایتهای نادرستی از تاریخ اخلاق در تمدن اسلامی شکل گرفته است؛ به گونهای که برخی شرقشناسان حتی درباره ویژگیهای اخلاقی ملتها، از جمله ایرانیان، داوریهای نادرست و کلیشهای مطرح کردهاند.
وی در بخش دیگری از سخنان خود به بررسی مفهوم «دروغ» در تمدن غرب پرداخت و تأکید کرد: مسئله کذب در غرب صرفاً یک مسئله زبانی یا اخلاق فردی نیست، بلکه ریشههایی عمیق در فلسفه، فرهنگ و الهیات غرب دارد. او با اشاره به بررسیهای انجامشده و بهرهگیری از تحلیلهای مبتنی بر هوش مصنوعی، تحول مفهوم دروغ در تمدن غرب را در چهار مرحله توصیف کرد: نخست، دروغ به عنوان مسئلهای اخلاقی و فردی؛ دوم، دروغ به عنوان گناهی الهیاتی در قرون وسطی؛ سوم، دروغ معرفتشناختی در نسبت با حقیقت؛ و در نهایت دروغ سیاسی و اجتماعی در دوران معاصر که گاه به شکل نهادی و حتی در قالب الگوریتمهای رسانهای و اقتصادی عمل میکند.
دکتر بابایی در پایان تأکید کرد: اهمیت اندیشه امام شهید در آن است که ایشان از سادهترین مفاهیم اخلاقی مانند «صدق» میتوانند فهمی عمیق و راهبردی در سطح تمدنی ارائه دهند و از دل مسائل ابتدایی، افقهای گستردهای در تمدنپژوهی بگشایند.
متن کامل نشست علمی «صدق و تعهد در هستیشناسی تمدن از دیدگاه شهید آیت الله العظمی سید علی خامنهای »